در چهاردهمین فراز از دعای امام عصر(عج) چنین می‏خوانیم: «وَعَلَی الْمُتَعَلِّمین بالْجهْدِ و الرّغْبةِ؛ کوشش و شوق در راه تحصیل را به شاگردان کرامت فرما.»

در این فراز از دعا، سخن از دو ویژگی شاگردان ممتاز و برجسته به میان آمده که در عرصه تحصیل علم و کمال، پرتلاش شده و اشتیاق سرشاری به آموختن داشته باشند. شاگردی که شوق و تلاش به تحصیل و کسب علوم و فضایل نداشته باشد، هرگز به مقامات عالی علم و کمالات نخواهد رسید، چنان که در همه کارها، شوق و تلاش اثر به سزایی در رسیدن به مقامات و اهداف دارند. در مورد ویژگی اول اگر شوق و عشق به کاری نباشد، انسان نسبت به آن کار، دل سرد و دل زده است، و نمی‏تواند به توفیق عالی دست یابد، و اصولاً یکی از اصلی‏ترین ارکان توفیق عشق و شوق، و به عبارت دیگر ذوق است، از این رو استعداد سنجی و شناخت ذوق و شوق انسان در آنچه که دوست دارند، یکی از عوامل ترقّی و رشد شایسته است، و نقش مهمی در ترقّی انسان‏ها دارد. به هر حال آنان که از درس و بحث لذّت می‏برند، و با همه وجود مشتاق تحصیل و رشد هستند قطعاً به توفیقات عالی دست می‏یابند، ولی اگر چنین ذوق و شوقی در کار نباشد، در نیمه راه می‏مانند، و یا رشدشان بسیار کند و ناقص خواهد بود. با توجه به این که ویژگی دوم یعنی کوشش و تلاش نیز بستگی به عشق و شوق دارد.

بسیاری هستند که در مسیر راه خسته شده و با کمال افسردگی توقّف می‏کنند و یا به عقب بر می‏گردند، وقتی علت را از آنها می‏پرسی، در پاسخ می‏گویند ذوق و شوق این کار را ندارم، و یا شوق من در این راستا اندک است. بر همین اساس می‏توان گفت که برترین دعا برای شاگردان آن است که از درگاه الهی بخواهیم تا به آنها شوق و تلاش خستگی‏ناپذیر در راه تحصیل بدهد، که اگر خدای نکرده آنها از این دو موهبت محروم شوند، قطعاً به جایی نخواهند رسید.

تشویق اسلام به تحصیل و آموختن

فراز فوق در لباس دعا، انسان‏ها را به تحصیل علم و کمال، و شاگردی از محضر استاد و معلّم می‏ستاید، و از خدا می‏خواهد که شوق و تلاش را به شاگردان عطا فرماید. بنابراین تا شاگرد نباشیم، مشمول این دعای امام عصر(عج) نیستیم. در اسلام به تحصیل علم و کمال، و شاگرد شدن، و معلم شدن برای پرورش و آموزش شاگردان، اهمیت بسیار داده شده، و از آن بسیار تمجید و تشویق به عمل آمده است. قرآن می‏فرماید: «یرْفَعُ اللّه الَّذین آمنوا منْکُمْ و الّذینَ اوُتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ؛(1) خداوند کسانی را که ایمان آورده‏اند، و کسانی را که علم به آنان داده شده درجات عظیمی می‏بخشد.»

روشن است که کسی دارای علم می‏شود، که به تحصیل علم بپردازد و مدتی شاگرد و محصّل باشد، بنابراین چنین شاگردی، از نظر قرآن در جستجوی درجاتی عظیم از موهبت‏های الهی است. مقام تحصیل علم در درجه‏ای است که مطابق قرآن، خداوند به موسی (ع) که از پیامبران اولواالعزم است دستور می‏دهد برای شاگردی در محضر معلّمی (به نام خضر) سفر کند، و در نزد او به آموختن بپردازد. موسی(ع) مطابق دستور، به این سفر پر رنج تن می‏دهد و با یک نفر یار همسفر از مصر بیرون آمده، پس از پیمودن چند فرسخ به محل تلاقی دو دریا می‏رسند، حضرت خضر(ع) را در آنجا می‏بینند، موسی (ع) به محضر او رسیده و با کمال فروتنی به او می‏گوید: «... هَلْ اَتَّبِعُک علی انْ تُعلّمن ممّا عُلّمْت رُشْداً؛(2) آیا از تو پیروی کنم تا از آنچه به تو تعلیم داده شده و مایه رشد و صلاح است به من بیاموزی؟» از این عبارت استفاده می‏شود که موسی(ع) برای تحصیل و علم و شاگردی نمودن از محضر یک معلم، حاضر شده که از او پیروی کند و در همه جا دنبال او حرکت نماید، تا در پرتو آن، به مقام علم و کمال و صلاح دست یابد. آن معلم نیز مطابق آیات قرآن به او مشروط به این که صبر کند قول مساعد می‏دهد.(3)

رسول اکرم(ص) فرمود: «ما اسْترْذَلَ اللّهُ تعالی عَبْداً اِلّا حُرِّمَ الْعلْمُ؛(4) خداوند هیچ انسانی را مانند کسی که خداوند او را از تحصیل علم محروم نموده، کوچک و حقیر و خوار ننموده است.»

امیرمؤمنان علی(ع) فرمود: «اَلنّاسُ ثلاثَةٌ، فعالِمٌ رَبّانیٌ، و مُتَعَلّمٌ علی سبیل نَجاةٍ، و هَمَجٌ رعاعٌ...؛(5) مردم سه گروهند، اول علمای ربّانی و الهی، دوم دانش طلبان و شاگردان که در راستای نجات(در محضر استاد) دنبال تحصیل علم و کمال هستند. و سوم احمقان بی سرو پا ....»